Một Số Điều Khoản Có Thể Hạn Chế Được Rủi Ro, Thiệt Hại Hợp Đồng

Giới hạn bồi thường thiệt hại

Điều khoản giới hạn bồi thường thường lồng ghép trong quy định bồi thường thiệt hại. Nếu hai bên đã thỏa thuận quy định bồi thường thiệt hại thì cũng nên chú ý đến thỏa thuận bổ sung liên quan đến giới hạn của sự bồi thường đó. Một thiệt hại ước tính như có thể xảy đến cho các bên trong quá trình thực hiện hợp đồng và không tính theo thiệt hại thực tế, điều này có thể liên quan quy định của luật áp dụng (luật quy định một khung ràng buộc tối đa và có thể áp dụng hay điều chỉnh phạm vi rộng cho nhiều quan hệ hợp đồng) hoặc mức ước tính mà bên thiệt hại có thể đòi hỏi là không có lợi. Trong khi đó, các bên có thể chủ động thỏa thuận một giá trị bồi thường mà các bên cho là thỏa đáng, nó vừa không trái với nguyên tắc pháp lý “tự do, thỏa thuận tự nguyện”, đồng thời mục tiêu giải quyết vấn đề thiệt hại trong hợp đồng cũng được làm rõ.

Thông thường, các vấn đề sau cần được chú ý khi quy định một giới hạn bồi thường thiệt hại hợp đồng:

(i) Dự trù một khung thiệt hại thỏa đáng hay không là còn tùy thuộc vào bối cảnh thực hiện hợp đồng, khối lượng công việc thực hiện theo hợp đồng, mong muốn của mỗi bên, thực tiễn, thông lệ thương mại hoặc tính toán theo một mốc bồi thường căn cứ trên giá trị thực hiện hợp đồng, VD các bên có thể thỏa thuận “Giá trị bồi thường thiệt hại liên quan đến việc thực hiện Hợp Đồng, trong bất kỳ trường hợp nào, tối đa bằng giá hai (2) lần Giá Trị Hợp Đồng” … Nói chung giới hạn bồi thường vẫn thiên về một khoản ước tính có kiểm soát.    

(ii) Chú ý giới hạn hoặc không tính các thiệt hại gián tiếp, tức là chỉ tính bồi thường đối với các thiệt hại trực tiếp gây ra từ hành vi vi phạm hợp đồng. Thông thường các thiệt hại sau đây được xem là thiệt hại gián tiếp: thiệt hại do mất hay giảm doanh thu, mất khách hàng, thời gian, gián đoạn kinh doanh… vì các thiệt hại này có thể xuất phát từ một hay nhiều nguồn hay sự kiện khác kết hợp lại với nhau trong những hoàn cảnh mà bên bồi thường không thể biết.    

(iii) Quy định của luật áp dụng cho phép hoặc không hoặc hạn chế thực hiện theo nguyên tắc pháp lý tùy thuộc vào từng bối cảnh lập pháp vào thời điểm mà các bên ký kết và thực hiện hợp đồng

Điều khoản bảo hiểm

Điều khoản bảo hiểm trong hợp đồng thường liên quan đến các nhóm rủi ro sau: đối tượng hợp đồng bị tổn thất, hư hỏng (VD tổn thất trong quá trình vận chuyển); bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp (VD luật sư, kiểm toán, kiến trúc); trách nhiệm dân sự bên thứ 3 (VD trong xây dựng); tổn thất, gián đoạn trong kinh doanh; rủi ro tài sản, tính mạng, sức khỏe cho các bên và bên thứ ba.

Điều khoản bảo hiểm là điều khoản dự phòng mà các bên có thể mua theo thông lệ thương mại hoặc mua theo tính chất rủi ro của từng hợp đồng. Mua bảo hiểm là nghĩa vụ của một bên nhưng người hưởng lợi bảo hiểm trong đơn bảo hiểm có thể là bên có quyền hoặc bên thứ ba hoặc đồng thụ hưởng. Điều này cần được nói rõ ràng trong hợp đồng.

Chú ý rằng điều khoản bảo hiểm chủ yếu thiên về khắc phục thiệt hại hoặc hỗ trợ thiệt hại và tùy thuộc vào phạm vi bảo hiểm cũng như sự kiện bảo hiểm (tức là không phải trường hợp nào cũng được bồi thường).

Mua bảo hiểm cần nhấn mạnh trách nhiệm bảo hiểm chung cho nhóm hợp đồng hoặc riêng lẻ theo đối tượng bảo hiểm của từng hợp đồng. Khi đó phạm vi trách nhiệm sẽ được cụ thể hóa, tránh làm giới hạn mức trách nhiệm của từng sự kiện bảo hiểm. 

Mức bảo hiểm có thể quy định là con số cụ thể hoặc theo thông lệ hoặc theo tư vấn của bên bảo hiểm. Tốt nhất là nên quy định mức mua cụ thể về trách nhiệm bảo hiểm cho từng sự kiện bảo hiểm (không cộng gộp).

Ngoài ra nếu mức bảo hiểm không đủ bù đắp thiệt hại thực tế thì nên thỏa thuận bên bồi thường tiếp tục thực hiện nghĩa vụ bồi thường cho đến khi bồi thường xong thiệt hại thực tế đó.

Thời điểm chuyển rủi ro

Quy định thời điểm chuyển rủi ro thường áp dụng trong chuyển giao tài sản, hàng hóa, nhất là trong các hợp đồng mua bán.

Đây là điều khoản tiên liệu khoảng thời gian hợp lý mà bên chuyển giao tài sản, hàng hóa sẽ tiếp tục chịu trách nhiệm quản lý đối với tài sản, hàng hóa trước khi chúng được chuyển giao thực tế cho bên nhận chuyển giao. Rủi ro cho tài sản, hàng hóa trong khoảng thời gian này vẫn có thể xảy ra. Rủi ro ở đây thường là các tổn thất, hư hỏng hay mất mác cho tài sản, hàng hóa xảy ra vào trước thời điểm chuyển giao cho bên nhận chuyển giao.

Quy định này có thể giảm thiểu rủi ro cho bên chuyển giao nếu thời hạn chuyển giao rủi ro ngắn và ngược lại. 

Kết hợp giữa phạt và bồi thường thiệt hại

Sự kết hợp giữa phạt hợp đồng và bồi thường là có lợi vì nó có thể mang lại gấp đôi khoản khắc phục cho bên bị thiệt hại trong điều kiện bình thường, tuy nhiên cần lưu ý rằng theo quy định hiện nay (BLDS 2015) nếu trong hợp đồng không thỏa thuận hay ghi rõ về trách nhiệm bồi thường thiệt hại đi kèm với phạt hợp đồng thì các bên chỉ áp dụng phạt hợp đồng (chỉ thỏa thuận về phạt hợp đồng). Trường hợp không thỏa thuận phạt hợp đồng và cũng không nói gì về bồi thường thì chỉ áp dụng trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với các thiệt hại phát sinh liên quan.

Trách nhiệm bồi thường được dựa trên mức thiệt hại, mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm hợp đồng và thiệt hại.

Phạt hợp đồng bao gồm phạt do vi phạm hợp đồng và chậm thực hiện nghĩa vụ (thường tính theo lãi suất ấn định do các bên thỏa thuận hoặc đưa ra nguyên tắc pháp lý xác định mức phạt quá hạn tương ứng thời hạn chậm thực hiện nghĩa vụ).

Cơ chế giải quyết tranh chấp

Chọn cơ chế giải quyết tranh chấp đúng, phù hợp có thể mang lại cho các bên những lợi thế sau:

(i) Các tranh chấp không may xảy ra sẽ có cơ hội được giải quyết tại một cơ quan tài phán có năng lực giải quyết tranh chấp chuyên sâu (chủ yếu liên quan đến các vấn đề kinh doanh), nhất là các tổ chức giải quyết tranh chấp thương mại có uy tín, được thừa nhận rộng rãi, qua đó góp phần mang lại sự yên tâm cho các bên, tăng cường hiệu quả của việc xét xử và thi hành phán quyết.

(ii) Làm giảm chi phí và thời gian tố tụng

(iii) Linh hoạt trong các thủ tục tố tụng

(iv) Cơ chế thi hành phán quyết được công nhận và được đảm bảo thi hành  

Hiện nay các tổ chức trọng tài trọng tài uy tín có thể đáp ứng được các tiêu chí trên.

Để chọn lựa một tổ chức trọng tài thương mại phù hợp, các bên nên chủ động xây dựng một Điều Khoản Trọng Tài ngay trong hợp đồng để có cơ sở thực thi ngay cơ chế tài phán giải quyết tranh chấp khi xảy ra các sự kiện tranh chấp pháp lý.

Phải có biện pháp bảo đảm khi cần thiết

Đó là các biện pháp đảm bảo việc thực hiện “nghĩa vụ” hợp đồng theo thỏa thuận của các bên như đặt cọc, ký quỹ, bảo lãnh, thế chấp, cầm cố. Tùy vào quan hệ hợp đồng, loại hợp đồng, loại nghĩa vụ thực hiện (nghĩa vụ quan trọng, đặc định …), cũng như phù hợp với thông lệ thương mại, bạn và đối tác nên xem xét đưa điều khoản biện pháp bảo đảm vào hợp đồng. Điều khoản này có thể bao gồm các nội dung sau:

(i) Loại biện pháp bảo đảm

(ii) Nghĩa vụ bảo đảm 

(iii) Giá trị bảo đảm

(iv) Thời hạn bảo đảm

(v) Xử lý do vi phạm nghĩa vụ bảo đảm